Is het nu Jezus of Johannes?

Jezus vertrekt thuis. Hij wil naar Johannes de Doper toe. Daar zal zich een en ander afspelen. Hij zou op zijn terugkeer nooit meer dezelfde zijn.

Jezus heeft er een tijdje over nagedacht, maar op een bepaald moment was het zo ver. Hij zou thuis vertrekken. Hij wil naar Johannes de Doper toe. Daar zal zich een en ander afspelen. Hij zou op zijn terugkeer nooit meer dezelfde zijn. Meer nog, vanaf dat moment wordt hij in Nazareth, door zijn eigen dorpsgenoten, niet meer aanvaard. ‘Wat denkt die zoon van Jozef wel?’ Op een bepaald moment wil men Jezus uit haat in een ravijn storten. We lezen dat in het evangelie van Lucas. 

De tocht vanuit Nazareth naar de plaats aan de Jordaan waar Johannes doopte was geen dagtochtje. Het was een zware voettocht die makkelijk zes dagen kon duren. Vandaag de dag zou je het met de auto in twee uur kunnen doen, maar niet in die tijd. Dit was geen plezierreisje. Het moet voor Jezus van het allergrootste belang zijn geweest om zich te laten dopen door Johannes. Jezus wist van Johannes, want ze waren verre familie. Achterneven wellicht. Mogelijk hebben ze ooit zelfs even samengespeeld. 

Zonder twijfel was het Jezus ter ore gekomen dat zijn neef zich had ontpopt tot profeet. Zo een die in de woestijn leefde en sprinkhanen at. Iedereen wist dat. Ja, de profeet Johannes was een echte sensatie. Tienduizenden mensen uit heel Judea en omgeving trokken naar hem toe. Ook Jezus was onder de indruk. Hij moest er het fijne van weten en trok erheen.

Een opmerkelijke parallel

Als je de tijd neemt om de bediening van Johannes in kaart te brengen, valt er iets op. 

Johannes de Doper riep op om je radicaal te bekeren tot God. Er was geen tijd om te verliezen. Om die radicale ommekeer te tonen aan de wereld, kon je jezelf laten dopen als teken van een radicale nieuwe start. Dat trok veel mensen aan, Jezus inbegrepen. Een echte bedevaart en een stevig publiek ritueel om je leven een totaal andere wending te geven.

Johannes had een boodschap. Hij verkondigde het volgende: ‘Bekeert u, want het Rijk Gods is nabij.’ Dat klinkt nogal bekend. Want is dat niet wat Jezus verkondigde? 

Johannes had een ritueel. Hij riep op om je te laten dopen. Ook dat zien we opduiken in de bediening van Jezus. Je krijgt de indruk dat Jezus een leerling is van Johannes.

Johannes had ook een grote rivaal, namelijk de toenmalige koning van de Joden, Herodes, aangesteld door de Romeinen. Dezelfde rivaal die ook Jezus heeft. Hun beider bedieningen worden vroegtijdig en gewelddadig een halt toegeroepen. Beide laten zij het leven.

Wie is de messias?

De gelijkenis is zo groot dat sommige mensen ervan overtuigd waren dat Johannes de beloofde messias was. En Jezus niet meer dan een leerling. Neem nu wat Herodes, die over Jezus hoorde vertellen, dacht: ‘Dat moet Johannes de Doper zijn die is opgestaan uit de dood en daardoor beschikt over zulke wonderbaarlijke krachten.’

In de late eerste en vroege tweede eeuw vinden we kleine, maar hardnekkige groepen die Johannes de Doper als de heiland zagen. Onder meer een groep die Mandeeërs werd genoemd. De Mandeeërs vormden een doopsekte die Johannes de Doper beschouwden als de grootste en laatste profeet. Zij zagen Jezus uit Nazareth zelfs als een afvallige leerling van Johannes; als een valse messias. Het centrale ritueel van de Mandeeërs is herhaaldelijk dopen, en wel in stromend water, net zoals Johannes de Doper dat deed. Ze beweren dat ze afstammen van volgelingen van Johannes de Doper die later naar Mesopotamië vluchtten. Je zou het bijna niet geloven maar deze geloofsgroep bestaat nog altijd, voornamelijk in Irak, Iran.

Was het nu Jezus van Nazareth of was het nu Johannes de Doper? Het is in die verwarde tijden, in de overgang van de eerste naar de tweede eeuw, dat het vierde evangelie, het evangelie van Johannes, werd geschreven. Deze schrijver stoort zich aan de cultus die Johannes de Doper geniet, en wil daar een einde aan maken. Dit verklaart waarom dit evangelie het onderscheid tussen Jezus en de Doper zo groot maakt.

In de eerste evangelies die tot veertig jaar eerder werden geschreven, zegt Johannes de doper luidop dat zijn doopsel in de Jordaan de zonden wegneemt. Maar dat zegt die niet meer in het laatste evangelie. Daar herpakt die zich en stelt dat het Lam Gods, Jezus dus, de zonden van de wereld wegneemt. Johannes doopte slechts met water, terwijl Jezus met vuur en Geest dopen kan. Het laatste evangelie draait de volgorde om en doet Johannes zeggen: "Ook al komt Jezus na mij ten tonele, Hij was toch eerder dan ik.” Eenzelfde omkering vinden we terug in de moordzucht van koning Herodes.

Johannes de Doper mag dan wel het eerste slachtoffer zijn, toch zat Herodes eerst Jezus op de hielen in het verhaal van de moord op de eerstgeborenen.

De vierde evangelist deed er alles aan om de rol van Johannes te minimaliseren en die van Jezus te maximaliseren. En we kunnen onomstotelijk vaststellen dat hij hierin gelukt is. Want de zin over het Lam Gods is door de katholieke kerk uit het evangelie van Johannes gelicht en in de middeleeuwen in de liturgie geplaatst. En daar zit die nog altijd, waardoor wij deze in elke misviering, elke week, maand na maand, jaar na jaar, generatie na generatie telkens opnieuw te horen krijgen: 

“Zie, het Lam Gods, dat de zonden van de wereld wegneemt.”

En Johannes de Doper, die werd aldus een kanttekening in de marge van de gewijde geschiedenis.